Çfarë është “Uni” sipas Mirdad? Zbulo sesi mendimi, fjala dhe perceptimi krijojnë realitetin dhe si të arrish balancën e brendshme. (Analizë e kapitujve 1–2 nga Libri i Mirdad i Mikhail Naimy)

Heshtja që shpërthen në fjalë

Gjithçka fillon në një mënyrë të zakonshme, pothuajse të parëndësishme: një tryezë, disa njerëz, një rregull i vjetër që ka humbur shpirtin e tij. Fjala “Unë” – e ndaluar dikur për të mbrojtur një të vërtetë më të lartë – tani përdoret pa vetëdije, si një refleks i brendshëm që nuk mund të ndalet. Shamadam nuk flet thjesht për arritjet e tij; ai përpiqet të mbajë gjallë një ndjenjë të vetes që po i rrëshqet nga duart. Në çdo “Unë” që shqipton, ka një kërkesë të heshtur: “Më shihni. Më njihni. Më pranoni.”

Dhe aty ku “Unë” bëhet kërkesë, jo vetëdije, fillon çarja.

Të tjerët nuk reagojnë ndaj së vërtetës së fjalës së tij, por ndaj formës së saj. Fillon korrigjimi, pastaj kundërshtimi, dhe më pas përplasja. Fjala që duhej të ishte një portë drejt vetëdijes, shndërrohet në një mur ndarës. Çdo zë kërkon të sqarojë, por në të vërtetë vetëm e trash mjegullën. Diskutimi nuk ka më qëllim; ai bëhet një mekanizëm që ushqen vetveten.

Kështu lind zhurma. Shumë fjalë që nuk prekin asgjë. Shumë mendime që nuk depërtojnë askund. Një lëvizje pa drejtim, si një rreth që mbyllet mbi veten. Dhe në mes të kësaj vorbulle, ai që mund të flasë, nuk flet. Mirdadi pret.

Ai nuk ndërhyn sepse e di se çdo fjalë e shtuar në atë gjendje do të ishte vetëm një shtresë tjetër mbi verbërinë. Ka momente kur e vërteta nuk duhet thënë – jo sepse mungon, por sepse nuk ka ende hapësirë për ta pritur. Dhe heshtja e tij nuk është bosh; ajo është një prani që rritet, një tension i padukshëm që mbledh gjithçka drejt një pike të vetme.

Sepse nuk është momenti për të shtuar një ide më shumë. Është momenti për të thyer vetë strukturën që prodhon idetë. Kur më në fund flet, pas shtatë vitesh heshtje, nuk ka asnjë përpjekje për të zgjidhur debatin. Ai nuk merr anë. Nuk korrigjon askënd. Nuk jep përgjigje në kuptimin që mendja pret.

Ai bën diçka shumë më radikale: ai zhvendos terrenin mbi të cilin qëndron vetë pyetja.

Në vend që të flasë për fjalët, ai flet për burimin e tyre. Në vend që të analizojë konfliktin, ai tregon rrënjën që e lind atë. Ai nuk i kërkon askujt të ndryshojë atë që thotë; ai i fton të shohin nga vjen ajo që thonë. Dhe aty ndodh kthesa. Sepse problemi nuk ishte fjala “Unë”. Problemi ishte se askush nuk e dinte çfarë është “Unë”.

Fjalët, thotë ai, nuk janë ura drejt së vërtetës – ato janë perde. Çdo gjë që ne shohim është një mbulesë. Çdo gjë që ne themi është një vulë. Syri nuk zbulon; ai mbulon. Gjuha nuk çliron; ajo mbyll. Dhe sa më shumë që përpiqemi të shohim dhe të shpjegojmë me këto mjete, aq më shumë mbështillemi në to.

Kjo nuk është një kritikë ndaj shqisave apo ndaj gjuhës. Është një vendosje në vendin e duhur. Syri nuk është bërë për të depërtuar në të vërtetën e fundit; ai është bërë për të treguar se ka diçka përtej tij. Fjala nuk është bërë për të shprehur absoluten; ajo është bërë për të na çuar në kufirin ku fjala dështon. Dhe pikërisht aty fillon udhëtimi i vërtetë.

Mirdadi nuk u kërkon të ndalojnë së foluri apo së shikuari. Ai u kërkon diçka më të thellë: të shohin përmes syrit dhe të flasin përmes fjalës. Jo të identifikohen me mjetin, por ta përdorin atë si një dritare. Sepse kur njeriu sheh përmes syrit, ai fillon të kuptojë se çdo gjë që sheh është një pasqyrim i vetes. Dhe kur flet përmes fjalës, ai fillon të ndiejë se çdo gjë që thotë është një shpalosje e asaj që është.

Atëherë bota nuk është më një enigmë për t’u zgjidhur. Ajo është një pasqyrë për t’u njohur. Dhe zhurma pushon jo sepse fjalët zhduken, por sepse burimi i tyre bëhet i qartë. Në atë çast, “Unë” nuk është më një kërkesë. Nuk është më një mbrojtje. Nuk është më një formë që kërkon të mbijetojë përmes krahasimit. Ai bëhet një portë.

Një fjalë e vogël, por që mbart peshën e të gjitha fjalëve. Një pikë nga ku lind gjithçka dhe ku gjithçka kthehet. Dhe vetëm kur kjo fjalë kuptohet jo si tingull, por si përvojë e drejtpërdrejtë, atëherë fillon çlirimi i vërtetë: jo nga bota, por nga mënyra se si e krijojmë atë pa e ditur. Sepse në fund, nuk janë gjërat që duhet të zbulojnë veten. Është njeriu që duhet të zbulojë veten e tij përtej të gjitha mbulesave që ai vetë ka vendosur.

Perdet dhe vulat – struktura e perceptimit

Ajo që shihni nuk është realiteti. Është një vello. Ajo që thoni nuk është e vërteta. Është një vulë.

Syri nuk është instrument i zbulimit – është instrument i mbulimit. Fjala nuk është kanal i së vërtetës – është formë që e ngurtëson atë.

• Syri kap forma → forma bëhet vello
• Gjuha prodhon fjalë → fjala bëhet vulë

Dhe njeriu jeton i rrethuar nga perdet që sheh dhe vulat që shqipton. Por këtu ndodh kthesa: Mirdadi nuk thotë “mos shih” apo “mos fol”. Ai thotë: shih përtej dhe fol përtej. Ky është kalimi nga përdorimi i instrumentit, tek tejkalimi i tij.

Goditja e parë vjen e qetë, por me një forcë që çmonton të gjithë mënyrën si njeriu është mësuar të jetojë brenda botës së tij. Nuk ka asnjë dramatizim, asnjë akuzë – vetëm një zhvendosje e thjeshtë e këndvështrimit: ajo që ti sheh nuk është realiteti në vetvete, por një perde që e mbulon atë; ajo që ti thua nuk është e vërteta e gjallë, por një vulë që e mbyll atë në formë.

Këtu bie një nga iluzionet më të thella njerëzore. Sepse njeriu beson se syri i tij është një dritare e hapur drejt botës, një mjet i pastër që kap realitetin ashtu siç është. Por në të vërtetë, syri nuk zbulon – ai përzgjedh, kufizon, formëson. Ai e redukton pafundësinë në forma të kapshme dhe në këtë akt, vendos një perde mes njeriut dhe asaj që është përtej formës.

E njëjta gjë ndodh me fjalën. Njeriu mendon se kur flet, ai shpreh të vërtetën. Por fjala nuk është rrjedhë e lirë e së vërtetës; ajo është një formë që e ngurtëson atë, një strukturë që e mbyll në kufijtë e tingujve dhe kuptimeve. Çdo fjalë është një vulë – një përpjekje për të fiksuar atë që në thelb është e pafiksueshme.

Dhe kështu, pa e kuptuar, njeriu ndërton një botë të tërë të përbërë nga perde dhe vula. Ai sheh forma dhe i merr për realitet. Ai flet fjalë dhe i merr për të vërteta. Ai lëviz brenda një universi që duket solid, por që në thelb është një rrjet interpretimesh të ngrira.

Kjo nuk është një kritikë ndaj njeriut. Nuk është një thirrje për ta braktisur shikimin apo të folurin. Është një përshkrim i saktë i mekanizmit. Syri bën atë që di të bëjë: kap forma dhe i shndërron në perde. Gjuha bën atë që di të bëjë: prodhon fjalë dhe i kthen në vula. Problemi nuk është tek instrumentet, por tek identifikimi i plotë me to.

Dhe pikërisht këtu hapet dera. Sepse Mirdadi nuk kërkon të shkatërrojë instrumentet. Ai nuk thotë “mos shih” dhe as “mos fol”. Një urdhër i tillë do të ishte vetëm një tjetër formë mohimi, një tjetër perde më e trashë. Ai ofron diçka shumë më të thellë dhe më të saktë: një ndryshim në mënyrën e përdorimit.

Ai thotë: shih përtej dhe fol përtej. Kjo është një kthesë e brendshme, jo një veprim i jashtëm. Të shohësh përtej do të thotë të mos ndalesh tek forma që syri kap, por të depërtosh përtej saj, të ndjesh se ajo që duket është vetëm një sipërfaqe. Të flasësh përtej do të thotë të mos identifikohesh me fjalën që del, por të lejosh që diçka më e thellë të rrjedhë përmes saj pa u bllokuar në të.

Ky është kalimi nga përdorimi i pavetëdijshëm i instrumentit, tek tejkalimi i tij i vetëdijshëm. Në këtë pikë, syri nuk është më një perde që mbyll – por bëhet një dritare që tregon se ka më shumë se sa duket. Fjala nuk është më një vulë që ngurtëson – por bëhet një shenjë që tregon drejt asaj që nuk mund të thuhet plotësisht. Dhe njeriu, për herë të parë, nuk jeton më brenda asaj që sheh dhe thotë. Ai fillon të jetojë përtej tyre.

Enigma nuk është bota – je ti

Nëse bota është enigmë, është sepse ti je enigmë për veten tënde.
Nëse fjala është labirint, është sepse ti je labirint.

Prandaj ai thotë: mos kërko që gjërat të heqin perdet e tyre. Hiq perden tënde.

Sa herë që bota duket e errët, e paqartë, e pakuptueshme, njeriu instinktivisht kthen sytë nga jashtë. Ai kërkon të rregullojë rrethanat, të ndryshojë njerëzit, të organizojë realitetin në mënyrë që ai të bëhet më i kuptueshëm, më i parashikueshëm, më i durueshëm. Kjo është lëvizja e zakonshme e mendjes: kur nuk kupton, përpiqet të kontrollojë.

Por këtu ndodh përmbysja. Mirdadi nuk e ndjek këtë drejtim. Ai nuk e trajton botën si një problem për t’u zgjidhur. Ai e zhvendos vështrimin nga objekti tek subjekti, nga ajo që shihet tek ai që sheh. Dhe në këtë zhvendosje të thjeshtë, por të thellë, ai vendos një pasqyrë përpara njeriut.

Nëse bota është enigmë, thotë ai, kjo nuk vjen sepse bota është e errët në vetvete. Vjen sepse ti je i paqartë për veten tënde. Ti je një enigmë që përpiqet të kuptojë një tjetër enigmë, dhe përplasja mes të dyjave krijon ndjesinë e konfuzionit.

Nëse fjala është një labirint ku humbet kuptimi, nuk është sepse gjuha është e mangët. Është sepse ai që flet është vetë një labirint – i ndarë, i fragmentuar, i paqartë në qendrën e tij. Fjalët vetëm pasqyrojnë këtë ndarje të brendshme.

Kjo është një nga goditjet më të forta të këtij mësimi: realiteti nuk rregullohet duke ndërhyrë mbi format e jashtme. Nuk pastrohet duke riorganizuar objektet, marrëdhëniet apo rrethanat. Ai qartësohet vetëm kur burimi që e percepton çlirohet nga shtrembërimet e veta.

Sepse ajo që ti sheh nuk është kurrë thjesht ajo që është përpara teje. Është gjithmonë ajo që je ti, e projektuar mbi atë që është përpara teje.

Prandaj përpjekja për të ndryshuar botën pa kuptuar veten është si të përpiqesh të pastrosh një pasqyrë duke fshirë reflektimin. Sa më shumë përpiqesh, aq më shumë lodhesh, dhe reflektimi mbetet i njëjtë. Këtu qëndron çelësi i kthesës.

Mirdadi nuk të thotë të luftosh me botën. Nuk të thotë të kërkosh që gjërat të bëhen më të qarta, më të drejta, më të bukura sipas dëshirës tënde. Ai të fton në një akt shumë më të heshtur, por shumë më radikal: të kthehesh nga vetja dhe të shohësh perden që mban mbi sytë e tu.

Sepse gjërat nuk mbajnë perde mbi veten e tyre. Ti je ai që i mbulon. Dhe në momentin që fillon të heqësh këtë perde – jo me forcë, jo me luftë, por me vetëdije – ndodh diçka e çuditshme: bota nuk ka më nevojë të ndryshojë. Ajo fillon të zbulohet vetë, si një peizazh që del nga mjegulla pa u prekur.

Në këtë pikë, kërkimi pushon së qeni një përpjekje për të rregulluar jashtë. Ai bëhet një proces i thellë i çlirimit brenda. Dhe atëherë enigma nuk zhduket sepse është zgjidhur. Ajo zhduket sepse ai që e përjetonte si enigmë, nuk është më i njëjti.

Fjala Krijuese – çelësi i mbyllur në gojë

Në fund të kapitullit të parë mbetet një ndjesi pezull, si një derë që është hapur vetëm sa për të treguar se pas saj ka diçka të pakapshme. Mirdadi nuk jep menjëherë përgjigjen. Ai nuk e jep çelësin, sepse një çelës i dhënë shumë herët kthehet në koncept – dhe një koncept është vetëm një tjetër vulë mbi të panjohurën.

Ai vetëm lë një gjurmë: ekziston një fjalë, më e vogla dhe njëkohësisht më e madhja, që përmban fuqinë për të hapur gjithçka. Një fjalë që njeriu e mban gjithmonë pranë, aq pranë sa nuk e sheh më. Një fjalë që përdoret çdo ditë, por që pothuajse askush nuk e ka prekur në thelbin e saj.

Dhe kjo është arsyeja pse ai pret.

Sepse kjo fjalë nuk është për t’u dëgjuar si tingull. Nuk është për t’u kuptuar si një ide mes ideve. Ajo duhet të njihet si burim, si pikë nga ku lind përvoja, mendimi, ndjenja dhe vetë perceptimi i botës. Nëse dëgjohet vetëm si fjalë, ajo humbet. Nëse kapet si përvojë, ajo zbulon gjithçka.

Kur më në fund ai e shqipton në kapitullin e dytë, nuk ka asnjë madhështi të jashtme në tingullin e saj. Është fjala më e zakonshme që ekziston: “Unë”. Por ajo që ai tregon nuk është fjala që ne mendojmë se njohim.

Sepse “Unë” që përdoret zakonisht është i mbushur me përmbajtje: histori, role, kujtime, arritje, frikëra. Është “Unë”-i që ndërtohet në kohë dhe që mbrohet vazhdimisht nga kërcënimi i shpërbërjes. Ky “Unë” është i ngushtë, i kushtëzuar, dhe gjithmonë në tension me botën.

Ky nuk është “Uni” për të cilin flet Mirdadi.

Ai flet për një “Unë” që nuk ka nevojë të mbrohet, sepse nuk është ndërtuar. Një “Unë” që nuk është një histori, por një prani. Jo një identitet, por vetëdija e pastër e të qenit. Një ndjesi e drejtpërdrejtë: “jam”, para çdo përkufizimi, para çdo emri, para çdo ndarjeje.

Ky “Unë” nuk është diçka që shtohet. Është diçka që zbulohet kur gjithçka tjetër bie. Dhe pikërisht këtu qëndron fuqia krijuese. Sepse çdo mendim që lind, lind mbi këtë “Unë”. Çdo ndjenjë që shfaqet, mbështetet në këtë “Unë”. Çdo botë që perceptohet, organizohet rreth kësaj qendre të heshtur. Ai nuk është një element mes të tjerëve; ai është burimi nga ku të gjitha elementet marrin formë.

Nëse ky burim është i paqartë, edhe ajo që lind prej tij do të jetë e paqartë. Nëse është i ndarë, edhe bota do të duket e ndarë. Nëse është i paqëndrueshëm, edhe realiteti do të lëkundet si një hije.

Por nëse ky “Unë” njihet në pastërtinë e tij – jo si mendim, por si përvojë e drejtpërdrejtë – atëherë ndodh një rregullim i heshtur i gjithçkaje. Nuk ka më nevojë për përpjekje të jashtme për të krijuar harmoni, sepse burimi vetë është bërë i qartë. Dhe atëherë fjala që ishte një vulë, bëhet çelës. Jo sepse ndryshon tingulli i saj, por sepse ndryshon ai që e shqipton.

“Unë” si burim – krijimi i botës nga brenda

Çdo gjë fillon me një akt të thjeshtë:
ti mendon “Unë” → lind një botë mendimesh
ti ndjen “Unë” → lind një botë ndjenjash
ti thua “Unë” → lind një univers fjalësh dhe formash

Kjo nuk është metaforë poetike. Është mekanikë e krijimit të përvojës. “Unë” është një burim. Dhe gjithçka që rrjedh prej tij mban cilësinë e tij.

• Nëse “Unë”- është i turbullt → bota është e turbullt
• Nëse “Unë”- është i ndarë → bota është konflikt
• Nëse “Unë”- është i paqëndrueshme → jeta është luhatje

Bota nuk është diçka që ndodh jashtë teje. Është zgjerimi i asaj që je brenda.

Çdo gjë fillon me një akt të thjeshtë, pothuaj të padukshëm për syrin e zakonshëm: ti mendon “Unë”. Një fjalë e vetme, një tingull i brendshëm, dhe menjëherë një botë e tërë mendimesh ngrihet brenda teje. Mendime që gërmojnë, që ndriçojnë, që ngjallin dhe shkatërrojnë. Ti je krijuesi dhe krijimi njëkohësisht; çdo ide që lind, çdo imazh që shfaqet, është fryt i “Unë”-s tënd. Çdo mendim që ther, çdo shqetësim që lundron brenda shpirtit, është një pasqyrë e “Uni-t” tënd në veprim.

Por më tej, kur ndjen “Unë”, krijimi zgjerohet në fushën e ndjenjave. Një det i pashterrshëm ndjenjash fillon të valëvitet brenda gjoksit tënd. Dashuria dhe frika, gëzimi dhe dhimbja, shpirti dhe etja, çdo valë është prodhim i një qendre të vetme: i “Uni”-t tënd. Nuk ka ndarje mes ndijimit dhe ndijes; ti ndjen dhe ndjenja ekziston, e rrjedhshme, e gjallë, e plotë. Shigjetat që ngulen në zemër, tensionet dhe krizat që të mbajnë peng, janë rrënjët që “Uni”- jot ka zgjedhur të ngulë – por po aq mund t’i shkulë, nëse vetëdija jote zgjohet dhe i shikon me qartësi.

Kur thua “Unë”, fjala bëhet krijim. Një univers i tërë fjalësh lind nga zëri yt i brendshëm. Çdo fjalë është një simbol, çdo simbol një realitet i vogël, dhe çdo realitet i vogël është një pjesë e një universi më të madh. Fjala që del nga goja jote është si një dritë që ndriçon atë botë që ti brenda ke krijuar. Nëse brenda vetes mbart helmin e zemërimit ose hidhërimit, ai rrjedh me fjalët e tua dhe krijon peizazhe të trishtuara përreth. Nëse brenda vetes ka qetësi dhe pastërti, fjala jote shndërrohet në lumturi që depërton çdo qoshe.

Kjo nuk është metaforë poetike. Është mekanikë e krijimit të përvojës. “Unë” është burim – burim i çdo mendimi, ndjenje dhe veprimi. Çdo gjë që rrjedh prej tij mban shenjat e tij, gjurmët e tij. Nëse “Uni”- është i turbullt, bota bëhet e turbullt. Nëse “Uni”- është i ndarë, gjithçka përreth shfaqet e përçarë. Nëse “Uni”- është i paqëndrueshëm, jeta shndërrohet në luhatje, në ujëra që të marrin me rrymë pa pushim.

Bota nuk është një entitet i jashtëm që ekziston pa ty. Ajo nuk është një skenë ku ti thjesht luan rolin tënd. Bota është zgjerimi i asaj që je brenda. Çdo mendim i heshtur, çdo ndjenjë e fshehur, çdo fjalë që thua, është një gur themeli në botën që krijon. Për të ndryshuar botën, fillimisht duhet të kesh qartësi në “Unin” tënd. Të kuptosh burimin, të shohësh qendrën, të harmonizosh këtë energji të brendshme – vetëm atëherë rrjedh gjithçka në harmoni dhe universi yt bëhet pasqyrë e qartësisë dhe paqes së brendshme.

Ndarja e “Unë”-s – burimi i vuajtjes

Mirdadi nuk ndalet tek zbulimi i “Unë”-s si burim. Ai e çon vështrimin edhe më thellë, atje ku lind deformimi. Sepse problemi nuk është që “Unë” ekziston. Pa të, nuk ka përvojë, nuk ka vetëdije, nuk ka botë. Problemi lind në çastin kur ky “Unë” nuk është më i njëtrajtshëm, por i copëzuar brenda vetes.

Kjo ndarje nuk është e dukshme në sipërfaqe. Ajo nuk shpallet me zë. Ajo vepron në heshtje, si një çarje e brendshme që krijon tension të vazhdueshëm. Një pjesë e “Unë”- kërkon të përfshijë, të afrohet, të bashkohet me atë që ndjen si të vetën. Një pjesë tjetër ngrihet menjëherë për të përjashtuar, për të mbrojtur, për të refuzuar atë që duket si kërcënim. Në të njëjtën qendër lind dëshira dhe kundërshtimi, tërheqja dhe shtyrja, po-ja dhe jo-ja.

Dhe kjo lëvizje e dyfishtë nuk është thjesht një konflikt psikologjik. Ajo është matrica nga e cila projektohet e gjithë përvoja e realitetit.

Sepse bota që njeriu sheh nuk është tjetër veçse një shtrirje e kësaj ndarjeje të brendshme. Një botë ku gjithçka lind dhe shuhet pa pushim, sepse brenda “Uni”-t nuk ka qëndrueshmëri. Një botë që ndërton dhe shkatërron vazhdimisht, sepse ajo që krijohet nga një pjesë, rrëzohet nga një tjetër. Një botë që kërkon paqe me fjalë, por prodhon luftë në thelb, sepse vetë burimi është në konflikt me veten.

Kjo nuk është një dramë që ndodh jashtë, në histori apo në shoqëri. Është një pasqyrim i drejtpërdrejtë i strukturës së brendshme. Sa herë që “Unë” ndahet, realiteti fragmentohet. Sa herë që brenda lind një vijë ndarëse, ajo projektohet jashtë si kufi, si kundërshti, si përplasje. Dhe njeriu, duke mos e parë këtë mekanizëm, përpiqet të zgjidhë jashtë atë që ka lindur brenda.

Kjo është arsyeja pse çdo përpjekje për paqe mbetet e përkohshme, çdo rend shembet, çdo ekuilibër lëkundet. Sepse rrënja nuk është prekur. Mirdadi nuk kërkon të zhdukë “Uni”-n. Ai kërkon të shërojë ndarjen brenda tij.

Sepse një “Unë” i bashkuar nuk prodhon konflikt. Nuk ka nevojë të përjashtojë, sepse nuk ndjen kërcënim. Nuk ka nevojë të kapet pas asgjëje, sepse nuk ndjen mungesë. Ai është i plotë në vetvete, dhe nga kjo plotësi lind një mënyrë tjetër e të qenit në botë.

Në atë gjendje, krijimi nuk është më një përpjekje e një pjese kundër një tjetre, por një rrjedhë e natyrshme e një qendre të bashkuar. Dhe bota, që më parë dukej si një fushë betejash të pafundme, fillon të reflektojë këtë unitet – jo si një ideal për t’u arritur, por si një realitet që shfaqet vetë kur ndarja shuhet në burim.

Balanca – jo zhdukje, por bashkim

Zgjidhja që propozon Mirdadi nuk është zhdukja e “Unë”-ve. As shtypja e tyre. Por bashkimi.

Në këtë pikë, mësimi i Mirdadit shmang një keqkuptim të rrezikshëm: ideja se çlirimi vjen duke zhdukur “Uni”-n, duke e shtypur apo mohuar atë. Kjo do të ishte vetëm një formë më e rafinuar e të njëjtit konflikt – një pjesë e “Uni”-t që përpiqet të zhdukë një pjesë tjetër. Dhe çdo luftë e tillë, sado e justifikuar të duket, e thellon ndarjen që pretendon të shërojë.

Mirdadi nuk kërkon zhdukje. Ai kërkon bashkim. Ai nuk fton njeriun të ndajë të mirën nga e keqja, sikur këto të ishin dy forca të ndara që duhen vendosur në anë të kundërta. Ai e çon vështrimin përtej kësaj ndarjeje, duke treguar se vetë ideja e ndarjes është burimi i iluzionit. Ajo që duket si e mirë dhe e keqe, si dritë dhe errësirë, si dëshirë dhe refuzim, janë vetëm shprehje të një “Uni”- që nuk e njeh veten si një.

Kur ky “Unë” ndahet, lind gjykimi. Kur gjykimi forcohet, lind konflikti. Dhe kur konflikti bëhet mënyrë ekzistence, jeta përjetohet si një luhatje e vazhdueshme mes poleve që nuk gjejnë kurrë paqe.

Por kur “Unë” fillon të rikthehet në vetvete, jo duke përjashtuar, por duke përfshirë, ndodh një transformim i heshtur. Nuk ka më nevojë për zgjedhje të dhunshme mes kundërshtive, sepse vetë kundërshtitë fillojnë të shihen si dy anë të së njëjtës lëvizje.

Në këtë gjendje, fjala nuk është më një mjet që plagos apo ndan. Ajo bëhet bartëse kuptimi, sepse nuk del më nga një burim i copëzuar. Ajo nuk mbart tensionin e brendshëm, por qartësinë e një qendre të bashkuar.

Bota nuk përjetohet më si një fushë përplasjesh. Ajo fillon të shfaqet si një tërësi ku çdo gjë gjen vendin e saj. Konflikti nuk zhduket si fenomen, por humbet fuqinë e tij për të ndarë, sepse ai nuk ushqehet më nga një ndarje e brendshme.

Dhe jeta, që më parë ishte një lëkundje e vazhdueshme mes ekstremeve, fillon të marrë një ritëm tjetër. Jo një statikë e vdekur, por një ekuilibër i gjallë – një lëvizje që nuk humbet qendrën e saj.

Kjo është ajo që Mirdadi e quan Balancë e Përsosur. Jo një pikë e fiksuar ku gjithçka ndalon, por një gjendje ku gjithçka lëviz pa u copëzuar. Një unitet që nuk përjashton asgjë, sepse nuk ka më asgjë për të mbrojtur apo për të refuzuar. Dhe në këtë balancë, “Uni” nuk zhduket. Ai më në fund bëhet i vërtetë.

Nga fjala tek qenia

Në sipërfaqe duket sikur këto kapituj merren me fjalën, me mënyrën si flasim, si përdorim “Uni”-n, si ndërtojmë kuptimin. Por në thelb, ato nuk janë një mësim mbi gjuhën. Janë një udhëzim i heshtur drejt qenies.

Fjala është vetëm porta. Syri është vetëm instrumenti. Të dyja janë hyrje, jo destinacion. Dhe njeriu, duke u ndalur tek ato, ka harruar të shikojë atë që qëndron pas tyre: një qendër e padukshme, por gjithmonë aktive, që krijon përvojën, e ndan atë, e bashkon dhe e interpreton pa pushim.

Kjo qendër është burimi i gjithçkaje që përjetohet si “botë”.

Kur ajo është e paqartë, edhe bota bëhet e paqartë. Kur ajo është e ndarë, edhe realiteti përjetohet si konflikt. Kur ajo është në tension, edhe fjala që del prej saj mbart tension. Dhe kështu njeriu përpiqet të përmirësojë shprehjen, pa prekur burimin që e gjeneron atë.

Mirdadi nuk e ndjek këtë rrugë. Ai nuk po mëson si të flasësh më mirë, si të zgjedhësh fjalë më të sakta apo më të bukura. Ai nuk merret me formën e shprehjes, por me cilësinë e qenies nga e cila buron çdo shprehje.

Kjo është arsyeja pse i gjithë mësimi zhvendoset nga jashtë brenda, nga tingulli tek burimi, nga fjala tek qenia. Sepse vetëm aty ndodh transformimi i vërtetë. Jo si një përpjekje për t’u bërë diçka tjetër, por si një zbulim i asaj që gjithmonë ka qenë, por ka qenë e mbuluar.

Dhe kur kjo qendër fillon të qartësohet, gjithçka tjetër riorganizohet pa përpjekje. Fjala nuk ka më nevojë të sforcohet për të shpjeguar, për të bindur, për të mbrojtur. Ajo nuk mbart më peshën e një “Unë”-i të pasigurt. Ajo bëhet e lehtë, e drejtpërdrejtë, e gjallë. Nuk kërkon të arrijë diçka – ajo thjesht rrjedh.