Zbulo simbolikën në Librin e Mirdad: një udhëtim mistik dhe ezoterik ku dhitë, bariu dhe figura të urta ofrojnë mësime mbi rrugën drejt dritës dhe mbështetjen hyjnore.

Hyrje

Osho e shihte Librin e  Mirdad si një nga librat më të fuqishëm shpirtërorë, një tekst që tejkalon fjalët dhe fton lexuesin në një përvojë të drejtpërdrejtë të transformimit. Osho e ka quajtur “Librin e Mirdad” librin e tij të zemrës — ndoshta librin më të dashur nga të gjithë librat që kishte lexuar. Ai tha se ky libër duhet të lexohet jo si një roman, por si një shkrim “i shenjtë”, një tekst që përmban shumë më tepër se fjalët që duken në sipërfaqe.

Pas legjendës së Arkës, rruga nuk vazhdon me mure, rregulla apo komunitete. Ajo vazhdon vetëm me trupin. Shpati i pjerrët nuk është një vend simbolik; është momenti kur njeriu nxirret nga çdo strukturë që e ka mbajtur gjallë deri atëherë. Pas Arkës, nuk ka më strehë. Pas Arkës, nuk ka më autoritet që flet. Ka vetëm shpatin e gurtë, të zhveshur, ku çdo hap paguhet me lëkurë.

Shpati i pjerrët është zona ku energjia nuk mbahet më nga tradita, por nga forca e brendshme. Aty njeriu kupton se pasuria, rregulli dhe besimi i trashëguar nuk e ushqejnë më. Guri nuk jep bukë. Ajri bëhet i hollë. Djersa bëhet ujë. Dhe trupi fillon të kuptojë diçka që mendja gjithmonë e ka anashkaluar: se udha që nuk siguron për udhëtarin, nuk është udhë për t’u kaluar me barrë.

Te Shpati i pjerrët fillon zhveshja reale. Aty merren një nga një: ushqimi, shkopi, rrobat, drita, drejtimi, madje edhe dëshira për të mbërritur. Çdo figurë që shfaqet në këtë shpat — bariu, gruaja, vajza, plaku, plaka — nuk është ndihmë, por provë. Ata nuk vijnë për të dhënë; vijnë për të marrë. Jo nga mizoria, por nga ligjet e universit. Sepse vetëm ai që nuk mban më asgjë, mund të kalojë pikën ku energjia përmbyset.

Shpati i pjerrët është testi i parë i vërtetë: a ecën njeriu sepse ka mjete, apo sepse ka qenien? Dhe përgjigjja nuk jepet me fjalë, por me gjak, të ftohtë dhe humbje. Kush përpiqet ta mbajë Arkën mbi shpinë, rrëzohet. Kush pranon të zbresë në zero, vazhdon.

Këtu fillon rruga e Udhëtarit. Jo drejt majës, por drejt vdekjes së Unit të rremë që mendon se është ai vetë.

Shpati i pjerrët

Kur i tregova njërit prej malësorëve vendas, vendosmërinë time, ai më shikoi drejt e në sy dhe bërtiti në terror.

Dukej sikur aty të kishte shpërthyer një zjarr i vjetër. Nuk ishte zemërim në sytë e tij, por një tmerr i njohur mirë, ai tmerr që lind nga përvoja e parë dhe nga kujtesa e atyre që nuk u kthyen më. Ai bërtiti sikur po përpiqej të më zgjonte nga një marrëzi fatale: “Shpati i pjerrët? Mos u bëj kaq i pamend sa ta japësh jetën kaq lirë. Shumë e kanë provuar para teje, por askush nuk është kthyer për të treguar çfarë pa. Shpati i pjerrët? Kurrë, kurrë.”

Në zërin e tij nuk kishte urrejtje, por një kujdes që vinte nga frika. Ai fliste si përfaqësues i botës që mat gjithçka me mbijetesë, si zë i arsyes së zakonshme që e quan marrëzi çdo hap përtej kufijve të sigurisë. Pastaj, pothuaj me ngulm, ai u ofrua të më udhëhiqte vetë drejt majës, sikur prania e tij të mund ta zbuste rrezikun, sikur rruga bëhej më e pranueshme po të ndiqej nga dikush që e njihte terrenin.

Por unë e refuzova me mirësjellje. Nuk e bëra nga krenaria, as nga mosbesimi, dhe as nuk di ta shpjegoj plotësisht pse frika e tij veproi tek unë në mënyrë të kundërt. Ajo që duhej të më ndalte, më shtyu përpara. Ishte sikur tmerri i tij të ishte vetë prova që kjo rrugë nuk ishte thjesht një shteg mali, por një prag që ndante kthimin nga moskthimi.

Sepse ata që kishin tentuar më parë dhe nuk ishin kthyer, nuk kishin dështuar në kuptimin e zakonshëm të fjalës. Ata nuk ishin zhdukur; ata kishin humbur vetëm aftësinë për t’u kthyer siç kishin qenë. Dhe pikërisht kjo e bënte Shpatin e pjerrët të frikshëm për ata që ende mbanin fort jetën e tyre të vjetër. Për mua, ajo frikë ishte një shenjë e qartë se këtu nuk po kërkohej guxim për të mbijetuar, por gatishmëri për t’u shndërruar.

Ndaj, ndërsa ai shihte drejt vdekjes, unë ndjeva thirrjen e diçkaje më të thellë se frika — një domosdoshmëri të heshtur që nuk lë vend për kthim mbrapa. Dhe kështu, vendosmëria ime u bë më e fortë se paralajmërimi i tij, sepse aty ku të tjerët shihnin humbje, unë po filloja të shihja të vetmen rrugë që ia vlente të ndiqej.

U nisa në udhëtim me një këngë në zemër dhe me një vendosmëri të palëkundur në shpirt.

Në fillim, “kënga në zemër” nuk është thjesht gëzim. Ajo përfaqëson entuziazmin fillestar të kërkuesit shpirtëror — momentin kur njeriu zgjohet ndaj një ideje të madhe: së vërtetës, Zotit, kuptimit, unitetit. Është faza kur rruga duket e ndriçuar, kur thirrja e brendshme vjen si frymëzim, jo si sfidë. Kënga është emocioni i pastër, shpresa, ndjenja se “kjo rrugë është për mua”. Në këtë fazë, shpirti ecën lehtë sepse ende nuk është përballur me veten. Por kjo këngë nuk është prova — është vetëm ftesa.

Ajo që nga larg më ishte dukur si një shteg i drejtë dhe i butë, si një fjongo e shtrirë mbi mal, tani hapej përpara meje e gjerë, e thepisur, e lartë dhe e pamposhtshme.

Kur udhëtari arrin në fundin e Shpatit dhe përpiqet “ta ngjisë me sy”, kënga gëlltitet në heshtje. Kjo shenjë është vendimtare: këtu fillon shikimi i vërtetë. Ajo që nga larg dukej e drejtë, e butë, si një shteg i rregullt, rezulton e gjerë, e thepisur dhe e pamëshirshme. Simbolikisht, kjo tregon momentin kur idealet shpirtërore — paqja, drita, dashuria — përplasen me realitetin e brendshëm të njeriut: frikën, dhimbjen, zakonet e rrënjosura, egon.

Stralli i thyer, i mprehtë, ku edhe grimca më e vogël plagos, është struktura e egos. Egoja nuk është e butë; ajo është e fortë, e mprehtë dhe reagon me dhimbje ndaj çdo përpjekjeje për t’u kapërcyer. Çdo hap drejt së vërtetës plagos diçka të vjetër brenda njeriut. Nuk ka gurë të rrumbullakët këtu, sepse kjo nuk është rrugë kompromisi.

Fakti që nuk ka asnjë shenjë jete është po aq thelbësor. Kjo fazë e udhëtimit shpirtëror është ajo që mistikët e quajnë shkretëtira e brendshme. As lutja nuk ngroh më, as gëzimi nuk shfaqet, as shenja hyjnore nuk duken. Zoti duket i heshtur, jeta e thatë. Dhe maja, që nuk shihet, simbolizon të panjohurën absolute: askush nuk mund të të tregojë si duket fundi, sepse fundi nuk i përket mendjes.

Këtu ndodh ndarja vendimtare mes atyre që kërkojnë ndjenja të bukura dhe atyre që kërkojnë të vërtetën. Kënga shuhet sepse emocioni nuk mjafton më. Por vendosmëria mbetet. Kjo do të thotë se kërkimi nuk mbështetet më në kënaqësi, por në domosdoshmëri të brendshme.

Prandaj, edhe pse gjithçka përpara meje dukej e pakalueshme, unë nuk u ndala. Sepse tani e dija se ajo që dukej e pamposhtshme për syrin, ishte pikërisht ajo që duhej përballuar nga shpirti.

Pra, ajo që dukej e bukur nga larg nuk ishte gënjeshtër — ishte e paplotë. Rruga nuk gënjen; vetëm zbulohet. Bukuria fillestare ishte mënyra se si shpirti thirret. Rreziku që shfaqet më pas është mënyra se si shpirti pastrohet. Dhe vetëm ai që pranon humbjen e këngës, pa u kthyer mbrapa, është gati të ngjitet vërtet.

“Ngjitesha lart e më lart në formë zigzagu, pa bërë asnjë pushim.”

Ngjitja në zigzag nuk është thjesht mënyrë praktike për të ngjitur një mal; simbolikisht, tregon udhëtimin shpirtëror jo të drejtëpërdrejtë. Rruga drejt iluminimit ose të vërtetës nuk është lineare. Egoja dhe zakonet shpesh na detyrojnë të kthehemi anash, të përplasemi me pengesa, të përpiqemi të kapërcejmë veten nga kënde të ndryshme.

Pa pushim tregon vendosmërinë e brendshme dhe disiplinën e kërkuesit shpirtëror. Në mistikë, lodhja dhe përpjekja simbolizojnë purgimin e egos dhe pastrimin e dëshirave të zakonshme.

“Fillova të frikësohesha se nata do më kapte para se të arrija qëllimin tim.”

Nata – simbolizon errësirën e padijes, humbjen e vetëdijes, ose vdekjen e brendshme të ego-s. Frika e natës tregon dallimin midis besimit të vendosur dhe rrezikut që shfaqet kur njeriu përballet me të panjohurën.

“Copat e Bukës… ishin aq të çmuara sa nuk mund të vlerësoheshin në atë moment.”

Ushqimi – përfaqëson nevojat materiale dhe kënaqësitë e trupit, ndërsa udhëtimi shpirtëror kërkon braktisjen e tyre. Fillimisht, kërkuesi nuk mendon për ushqim; kjo simbolizon shpirtin e ngritur mbi trupin, kur dëshira fizike bëhet e parëndësishme. Kur uria shfaqet papritur, është provë për kapacitetin e tij për të ruajtur vendosmërinë edhe kur nevojat bazë shfaqen.

“……tingulli i një zileje dhe ajo që dukej si ulërima e një fyelli prej shkopi më goditi veshët. Asgjë nuk mund të ishte më tronditëse në atë shkretëtirë të fortë e të mprehtë si stralli..”

Tingujt e çuditshëm në shkretëtirën e ftohtë simbolizojnë mesazhe shpirtërore që shfaqen në momentin e dobësisë.

Zilja dhe fyelli janë simbol i thirrjes hyjnore: nuk janë të dukshme, por mund të ndihen nga ai që është i gatshëm. Shkretëtira e ashpër përfaqëson boshllëkun e brendshëm të egos, por edhe terrenin ku çdo tingull i çuditshëm ose hyjnor bie në mënyrë të papritur dhe çuditërisht të qartë.

Pashë një dhi të madhe të zezë, udhëheqëse e tufës, që shfaqej mbi një grykë në të djathtën time. Para se të mund të merrja frymë, dhitë më rrethuan nga të gjitha anët, me strallin që kërciste nën këmbët e tyre ashtu si nën të miat, por duke prodhuar një tingull shumë më pak të tmerrshëm. Sikur me ftesë, dhitë, të udhëhequra nga dhiu i madh, vrapuan drejt bukës time dhe do ta kishin rrëmbyer nga duart sikur të mos ishte zëri i bariut të tyre, i cili – nuk di se si dhe nga vjen – dukej sikur ishte në bërrylin tim.

Dhia e zezë, udhëheqëse e tufës – Simbolizon urdhrin e natyrës dhe të fatit, por gjithashtu edhe dije të brendshme të dhunshme që e sfidojnë kërkuesin. Është “e shfrenuar”, sepse energjitë e natyrës dhe egoja nuk ndjekin gjithmonë logjikën e njeriut.

Tufa e dhive që sulmon bukën – Përfaqëson dëshirat, instinktet dhe tundimet që sulmojnë shpirtin, sidomos kur je i dobët ose i përulur (uria e papritur).

Bariu i ri dhe i fuqishëm, me fyell dhe lëkurë të vetme – Simbolizon udhëheqësin shpirtëror ose vetëdijen e shenjtë, një figurë që shfaqet papritur për të udhëhequr kërkuesin. Lëkura e vetme = thjeshtësia absolute, fyelli = komunikimi hyjnor, thirrja shpirtërore.

Bukët që ndahen me dhitë dhe vetëdijen – Simbolizojnë faktin që shpërndarja e dhuratave të jetës ose të dijes nuk u humb energjive të ligë, por gjithçka kthehet te kërkuesi në masën e duhur. Veprimi i barit që hedh bukët tregon besim te Mirësia e Fatit, dhe nevoja për të ndarë ato që posedon.

Reagimi i kërkuesit: habi dhe zemërim – Reflekton konfliktin midis pritshmërisë egoiste dhe inteligjencës shpirtërore. Zemërimi është një përballje me vetëdijen: njeriu nuk mund të kuptojë menjëherë ligjin hyjnor të shpërndarjes dhe se gjithçka vjen e mjaftueshme kur është në sinkron me Fatin.

Ky fragment tregon një provë inicimi: kërkuesi është i testuar nga tendencat instiktive (uria) dhe mundësitë e shpirtit (dhia udhëheqëse). Shfaqja e bariut të fuqishëm dhe ndarja e bukës është thirrja hyjnore që tregon se gjithçka jepet në kohën dhe masën e duhur, por njeriu duhet të përballet me frikën, zemërimin dhe pafuqinë për ta kuptuar ligjin e shpirtit.

Në mënyrë figurative, ky është moment i transformimit: kërkuesi duhet të mësojë shqyrtimin mbi instinktet, besimin te Fati, dhe gëzimin në ndarjen pa frikë.

“Tani, që i ke dhënë dhive të tua bukën e një njeriu të uritur, a nuk do t’i ushqesh me pak nga qumështi i tyre?”

 – “Qumështi i dhive të mia është helm për budallenjtë dhe nuk dua që asnjë nga dhitë e mia të jetë fajtore që të marrë edhe jetën e një budallai.”

“Po, por në ç’mënyrë unë jam budalla?”

“Sepse merr shtatë bukë për një udhëtim me shtatë jetë.”

“Duhej të kisha marrë shtatë mijë, atëherë?”

“Asnjë të vetme.”

“Të shkoj pa ushqim në një udhëtim kaq të gjatë – ma këshillon kështu?”

“Rruga që nuk parashikon ushqimin për udhëtarin, nuk është rrugë për të ecur mbi të.”

“Dëshiron që të ha strall për bukë dhe të pi djersën time për ujë?”

“Mishi yt është ushqim i mjaftueshëm, dhe gjaku yt është pije e mjaftueshme. Ka edhe një rrugë tjetër.”

Ky dialog shënon pikën ku Shpati i pjerrët pushon së qeni metaforë dhe bëhet përvojë reale. Këtu nuk flitet më për rrugë në përgjithësi, por për kushtin e brendshëm të atij që ecën. Udhëtari përballet jo me një kundërshtar, por me një pasqyrë të pamëshirshme të vetes së tij. Dhe pasqyra flet qartë: qumështi i dhive është helm për budallenjtë.

Kjo fjali nuk ka asgjë përçmuese në thelb. “Budalla” këtu nuk është njeriu i paditur, por njeriu që ngatërron mbijetesën me rrugën. Qumështi, që në të gjitha traditat është simbol i ushqimit të butë, i mëshirës dhe i kujdesit, bëhet helm për atë që ende kërkon rehati aty ku kërkohet zhveshje. Bariu nuk refuzon nga mungesa e dhembshurisë; ai refuzon sepse e di se çdo ushqim i dhënë në këtë pikë do ta kthejë Udhëtarin mbrapsht, drejt trupave, drejt mbajtjes gjallë të asaj që duhet të shterojë.

Kur Udhëtari pyet: “Ku qëndron budallallëku im?”, përgjigjja është e prerë dhe e saktë: te fakti që ai merr shtatë bukë për një udhëtim prej shtatë jetësh. Këtu zbulohet gabimi themelor: ideja se rruga matet me jetë, se kalimi kërkon kohë, se njeriu duhet të përgatitet për një vazhdimësi. Shtatë bukët nuk janë thjesht ushqim; ato janë besimi se çdo trup duhet mbajtur gjallë deri në fund. Dhe pikërisht ky besim është pengesa.

Pyetja e radhës, “A duhej të merrja shtatë mijë?”, e thellon keqkuptimin. Sepse mendja, kur sfidohet, gjithmonë mendon në rritje sasie, jo në ndryshim cilësie. Por përgjigjja e barinjve e thyen këtë logjikë: asnjë. Asnjë bukë. Asnjë rezervë. Asnjë sigurim. Jo sepse rruga është e shkurtër, por sepse nuk është rrugë në kuptimin që njeh Udhëtari.

Kur ai pyet i habitur nëse duhet të niset pa asnjë furnizim në një udhëtim kaq të gjatë, vjen fjalia kyçe: rruga që nuk siguron për udhëtarin nuk është rrugë për t’u përshkuar. Kjo nuk do të thotë se rruga është e gabuar, por se udhëtari është i tepërt. Sa kohë që ekziston dikush që ka nevojë të ushqehet, të mbahet, të mbrohet, rruga nuk mund të përmbushet. Sepse kjo rrugë nuk është ndërtuar për dikë që kalon, por për dikë që zhduket.

Ironia e Udhëtarit, kur pyet nëse duhet të hajë gurë stralli për bukë dhe të pijë djersën e vet për ujë, tregon se ai ende flet nga niveli i trupit dhe mendjes. Ai e sheh kërkesën si absurde, sepse ende mendon se jeta mbahet me substanca. Por përgjigjja që merr është brutalisht e vërtetë: mishi yt është ushqim i mjaftueshëm dhe gjaku yt është pije e mjaftueshme. Kjo nuk është thirrje për vetëshkatërrim, por për konsumimin e strukturës së vjetër. Trupat, energjitë, identitetet nuk ushqehen më nga jashtë; ato bëhen vetë karburant për kalimin.

Kur Udhëtari ndjen se po tallet, ai përgjigjet ende nga morali dhe zemra: ai flet për vëllazëri, për ndarje buke, për sakrificë. Kushdo që ha nga buka ime, edhe nëse më lë të uritur, bëhet vëllai im. Kjo është fisnike, por ende i përket botës së ndarjes dhe të marrëdhënies. Në Shpati i pjerrët, vëllazëria nuk krijohet duke ndarë, por duke mos pasur më asgjë për të ndarë.

Kur ai pyet nëse është ende larg majës, zbulohet iluzioni i fundit: ideja e arritjes. Lartësia, maja, qëllimi janë kategori mendore që ekzistojnë vetëm sa kohë që ekziston dikush që ngjitet. Dhe përgjigjja që merr është goditja përfundimtare: ai nuk është larg, por është shumë afër Harresës. Kjo Harresë nuk është shkatërrim, por harrimi i vetvetes si udhëtar. Është pika ku kërkimi pushon, jo sepse është gjetur diçka, por sepse ai që kërkonte nuk është më.

Kur bariu vendos fyellin në buzë dhe largohet, muzika që dëgjohet si vajtim nga botët e poshtme nuk është për trishtimin e tij, por për vdekjen e rrugës së vjetër. Tingulli i fyellit, zhurma e strallit dhe blegerima e dhive shoqërojnë Udhëtarin jo si ngushëllim, por si dëshmi se ai ka mbetur vetëm me veten e tij, pa mbështetje, pa ushqim, pa drejtim. Dhe vetëm në këtë vetmi fillon ajo që Shpati i pjerrët kërkon vërtet: jo të ecësh më tej, por të mos kesh më kush të ecë.

Errësira e gjen Udhëtarin pranë një grumbulli shkëmbinjsh që formojnë një lloj shpelle. Ai zgjedh ta kalojë natën aty, edhe pse shpella qëndron pezull mbi një humnerë, fundi i së cilës lëviz me hije të rënda dhe të errëta. Kjo zgjedhje nuk është rastësore. Në këtë pikë të rrugës, njeriu nuk kërkon më siguri; ai kërkon vetëm një ndalesë minimale, një hapësirë ku të mos bjerë menjëherë. Shpella këtu nuk është strehë, por pezullim mbi zbrazëti. Është vendi ku njeriu nuk është as i sigurt, as i humbur plotësisht. Një prag.

Gjumi që e zë nuk ka kohë. Mund të ketë qenë një çast, një orë, apo një përjetësi. Kjo paqartësi është shenjë se mendja ka filluar të humbasë orientimin e saj kronologjik. Koha, si funksion i mendjes, po shpërbëhet. Zgjimi vjen jo nga vullneti i tij, por nga një forcë që e tërheq nga mënga. Që në këtë moment kuptohet se ai nuk ka më kontroll mbi atë që ndodh.

Gruaja e vjetër dhe vajza e vogël

Pamja që i shfaqet është tronditëse: një vajzë e re, krejtësisht lakuriq, me një bukuri të butë dhe të pastër, që mban në dorë një fener me dritë të zbehtë; dhe pranë saj, një grua e moshuar, e shëmtuar, po aq sa vajza është e bukur. Këto nuk janë dy persona të jashtëm. Janë dy pole të së njëjtës forcë. Vajza përfaqëson pafajësinë, ndjeshmërinë e pastër, potencialin e zhveshur. Gruaja e vjetër përfaqëson fatin, natyrën, ligjin e zhveshjes, atë që nuk pyet për dëshirën personale.

“Shikon si Mirësia e Fatit ofron, fëmija im i ëmbël?”, po thoshte gruaja, teksa më hoqi pjesërisht xhaketën nga supet. “Mos u dëshpëro kurrë nga Fati.”

“Mirësia e Fatit” – Simbolizon mbështetjen hyjnore ose forcën e brendshme që shfaqet në kohët e vështira. Nuk është thjesht rastësi; është rrjedha e natyrshme e jetës që kujdeset për kërkuesin shpirtëror, në mënyrë që të mos humbasë shpresën.

Veprimi i xhaketës – Heqja e xhaketës nga supet – mbulimi i një barriere, sigurimi i ngrohtësisë, përkujdesi fizik që pasqyron mbrojtjen shpirtërore. Simbolizon pastrimin ose lehtësimin e barrës së ego-s, për të lejuar që shpirtin të përqafojë mesazhin e Fatit.

“Mos u dëshpëro kurrë nga Fati” –  Është mësimi kryesor: nuk duhet të humbasësh besimin në udhëtimin shpirtëror, edhe kur rruga duket e vështirë ose e pamundur. Përsëritja e besimit tek Mirësia e Fatit lidhet me durimin dhe besimin në rregullin hyjnor, një motiv që përsëritet shpesh në gjithë librin.

Gruaja e vjetër fillon t’i heqë xhaketën nga supet, duke folur për fatin që siguron gjithmonë. Këtu ndodh diçka thelbësore: vullneti i Udhëtarit zhduket. Ai e ndien qartë se, fizikisht, do të mund t’i largonte që të dyja nga shpella, por nuk ka as dëshirë, as fuqi për ta bërë. Kjo është pika ku bie iluzioni i kontrollit. Trupi ende ka forcë, por qendra vendimmarrëse është fikur. Ai nuk është më zot i vetes.

Reagimi i tij i vetëm është turpi. Jo turpi përballë gruas së shëmtuar, por turpi përballë pafajësisë së vajzës. Ai ndien se zhveshja e tij është e papranueshme përballë një pastërtie që nuk ka kërkuar asgjë. Por përgjigjja që merr është një nga fjalitë më të forta të gjithë tekstit: “Ashtu si ajo mban turpin tënd, ti mbaje pafajësinë e saj.” Kjo fjali shënon këmbimin e fundit. Turpi, barra, historia personale, identiteti i lodhur i burrit kalon te vajza; ndërsa pafajësia, lehtësia, mungesa e peshës i kërkohet atij. Kjo nuk është marrëdhënie morale, por transmutim energjetik.

Kur ai pyet pse një vajzë do të kishte nevojë për rrobat e një burri të humbur në male, në një natë të tillë, përgjigjja është e dyfishtë: për t’ia lehtësuar barrën atij dhe për ta mbajtur ngrohtë vajzën. Rrobat këtu janë peshë dhe nxehtësi njëkohësisht. Ato mbajnë ngrohtë trupin, por rëndojnë qenien. Dhe tani vjen ankesa e fundit e Udhëtarit: edhe ai ka ftohtë, edhe atij i kërcasin dhëmbët, dhe rrobat janë e vetmja pasuri që ka në këtë botë. Kjo fjali është rrëfimi i fundit i lidhjes me botën: pasuria si identitet.

Përgjigjja e gruas së vjetër është formulë ligjore, jo ngushëllim: sa më pak zotërim, aq më pak i zotëruar; sa më shumë zotërim, aq më shumë i robëruar; sa më shumë i robëruar, aq më pak i qasshëm; sa më pak i robëruar, aq më i hapur. Këtu shpallet ligji i Shpatit të pjerrët: zotërimi nuk është pasuri, por zinxhir. Dhe lidhja e zinxhirit është pengesë.

Kur gruaja dhe vajza largohen, Udhëtari ka vetëm një pyetje. Jo për rrobat, jo për ftohtin, jo për shpëtimin, por për majën. Kjo tregon se iluzioni i qëllimit ende nuk ka vdekur. Dhe përgjigjja që merr është edhe më e errët se më parë: ai nuk është pranë majës, por në buzë të Gropës së Zezë. Kjo Gropë e Zezë nuk është humnerë fizike; është zhdukja e fundit e referencave.

Kur drita e fenerit zhduket dhe nata i përpin hijet e tyre, vala e errësirës dhe e ftohtit që e mbulon Udhëtarin nuk vjen nga jashtë. Është zbrazëtia që futet brenda. Edhe muret e shpellës duken sikur marrin frymë akull. Mendimet e tij përzihen: dhitë mbi strall, bariu tallës, gruaja, vajza, vetja e tij lakuriq, i plagosur, i uritur, i ngrirë, në buzë të humnerës. Pyetjet që lindin nuk janë filozofike, por ekzistenciale: a jam afër qëllimit? a do të arrij ndonjëherë? a do të ketë fund kjo natë?

Plaku dhe plaka

“Shikon si Mirësia e Fatit ofron, e dashura ime? Mos u dëshpëro kurrë nga Fati.” Zëri ishte i një burri të vjetër, shumë të vjetër, me mjekër, i shtrembëruar dhe i dridhur në gjunjë. Ai i fliste një gruaje po aq të vjetër sa ai, pa dhëmbë, e çrregullt dhe po aq e shtrembëruar dhe e dridhur në gjunjë. Duke mos më parë mua, ai vazhdoi me të njëjtin zë të çjerrë që dukej sikur luftonte të dilte nga kraharori i tij:

“Një dhomë e mrekullueshme për dashurinë tonë dhe një shkop i shkëlqyer në vend të atij që humbe. Me një shkop të tillë nuk duhet të rrëshqasësh më, e dashura ime.” Duke thënë këtë, ai mori shkopin tim dhe ia dha gruas, e cila u përkul mbi të me butësi dhe e ledhatoi me duart e saj të thara.

Plaku dhe plaka shfaqen jo si kërcënim, por si diçka edhe më e rrezikshme: si normalitet i qetë. Zëri i plakut, i hollë, i dridhur, që mezi del nga gryka, nuk thërret frikë, por rehati. Ai flet për fatin që gjithmonë siguron, për dhuratën që bie në prehër pa u kërkuar, për dhomën martesore që është gati, për shkopin që u gjet sërish. Kjo është gjuha e botës që i mbijeton gjithçkaje: gjuha e vazhdimësisë, e rregullimit, e “mos u mërzit, gjithçka gjen vend”.

Plaku dhe plaka janë e ardhmja e sigurt e atij që nuk bie kurrë deri në fund. Ata janë fundi i butë i çdo rruge që nuk guxon të mbyllet. Të dy janë të përkulur, të drobitur, pa dhëmbë, por ende gjallë, ende bashkë, ende të lidhur me shkop dhe strehë. Dashuria e tyre nuk është zjarr; është zakon. Nuk është bashkim; është varësi. Ata nuk kërkojnë asgjë nga Udhëtari, sepse gjithçka që u duhet ai tashmë e ka lënë pas: shkopin dhe shpellën.

Kur plaku merr shkopin e Udhëtarit dhe ia jep plakës, duke ia ledhatuar me duar të vyshkura, ndodh një akt jashtëzakonisht simbolik: mbështetja bëhet objekt dashurie. Shkopi nuk është më mjet për të ecur; është zëvendësim i jetës. Me këtë shkop, thotë plaku, nuk do të pengohesh më. Dhe kjo është e vërtetë – sepse ata nuk ecin më askund. Ata kanë ndalur. Janë stabilizuar në mos-lëvizje.

Kur Udhëtari proteston dhe pyet nëse do t’i merret edhe shpella, përgjigjja që vjen është kënga më e rrezikshme e gjithë tekstit.

Lum ata që janë pa shkop, sepse nuk pengohen. Lum ata që janë pa shtëpi, sepse janë në shtëpi. Por menjëherë vjen kthesa therëse: vetëm ata që pengohen, si ne, kanë nevojë për shkop; vetëm ata që janë të lidhur me shtëpinë, si ne, duhet të kenë një shtëpi. Plaku dhe plaka e dinë që janë të lidhur. Ata nuk janë të ndriçuar; janë të pajtuar me prangën. Dhe pikërisht kjo i bën të rrezikshëm: ata e quajnë prangën dashuri.

Refuzimi i dritës dhe i dashurisë së ndarë është kulmi i kësaj logjike. Dashuria nuk zhvishet. Drita nuk ndahet. Këtu nuk flitet për egoizëm, por për përjashtim. Drita e tyre nuk ndriçon rrugë; ajo ndriçon vetëm strehën. Dashuria e tyre nuk hap; ajo mbyll. Pyetja që shtrojnë – si do të ecin udhëtarët kur nata të jetë rrjedhur, dita të ketë ikur dhe toka të ketë vdekur – nuk është pyetje për Udhëtarin, por arsyetim për të mos dalë kurrë nga shpella.

Udhëtari, i mpirë nga i ftohti dhe i lodhur deri në shurdhim të brendshëm, bën aktin e fundit të dinjitetit njerëzor: ai pranon të largohet pa prishur paqen e tyre. Ai ua lë shkopin dhe strehën. Por kërkon një gjë të vogël: drejtim. Jo dritë. Jo dashuri. Vetëm orientim, sepse e ka humbur ekuilibrin dhe nuk e di më as sa lart ka shkuar, as sa ka mbetur. Kjo është kërkesa e fundit e mendjes që ende shpreson të shpëtojë.

Por përgjigjja që merr nuk është udhëzim, por zhbërje totale e çdo orientimi. Çdo vlerë përmbyset: e larta bëhet e ulët, e shpejta bëhet e ngadaltë, ndjeshmëria e lartë bëhet mpirje, elokuenca e lartë bëhet heshtje. Rryma dhe zbaticë janë i njëjti dallgëzim. Ai që nuk ka udhërrëfyes ka udhërrëfyesin më të sigurt. I madhi është i vogël. Dhe vetëm ai që jep gjithçka, ka gjithçka. Këto nuk janë paradokse poetike; janë thika që presin çdo pikë referimi.

Në përpjekjen e fundit, Udhëtari pyet se cilën anë të marrë kur të dalë, sepse vdekja mund ta presë që në hapin e parë. Dhe këtu vjen kënga e fundit, më e errëta nga të gjitha.

“Shkëmbi është i fortë dhe i pjerrët; zbrazëtia është e butë dhe e thellë. Luani dhe krimbi, shqiponja dhe nishani, të gjithë në një vrimë. Një grep. Një karrem. Vetëm vdekja kompenson. Ashtu poshtë, ashtu lart. Vdis për të jetuar, ose jeto për të vdekur.”

Këtu nuk ka më simbolikë për t’u interpretuar. Ky është ultimatumi i qenies.

Kur drita e fenerit shuhet dhe Udhëtari del nga shpella duke u zvarritur, me qenin pas si roje e pamëshirshme e daljes, errësira bëhet peshë fizike. Nuk ka më qëndrim. Nuk ka më kthim. Hapat e hezituar janë përpjekja e fundit e trupit për të qëndruar në sipërfaqe. Dhe në hapin e tretë, mali zhduket nën këmbë. Nuk ka më tokë. Nuk ka më shteg. Ka vetëm rënie.

Pamja e fundit që i shfaqet është çifti plak, nusja dhe dhëndri djallëzor, jo si armiq, por si alternativa që ai refuzoi: jeta e sigurt, e ngrohtë, e mbyllur, e zgjatur pa fund. Dhe fjalët e fundit që i ngrijnë në hundë janë të tyret: vdis për të jetuar, ose jeto për të vdekur.

Këtu mbyllet njeriu i vjetër.