Kjo pjesë lidh konceptin lindor të zgjimit të parakohshëm të kundalinit me përshkrimin e zgjimit të pjesshëm tek mësimet e Gurdjieff. Në të dyja rastet, energjia ose vetëdija zgjohet para se të ekzistojë struktura e brendshme dhe qendër e qëndrueshme, duke krijuar rrezik fragmentimi në vend të transformimit.

1. Zgjimi i pjesshëm – zbulimi më i rrezikshëm

Në traditat lindore flitet për “zgjimin e parakohshëm të kundalinit”, kur energjia ngrihet nëpër qendra të papastruara dhe pa përgatitje të duhur, duke sjellë kriza fizike, emocionale e mendore; në këtë mësim psikologjik, përshkruhet i njëjti fenomen, por me një gjuhë tjetër: njeriu fillon të zgjohet pjesërisht, perceptimi i tij bëhet i mprehtë, ai sheh mekanicitetin, falsitetin, ndërsa struktura e brendshme mbetet e paorganizuar dhe e pambajtur nga një “Unë i vërtetë”.

Në të dyja rastet, diçka më e lartë (energjia e vetëdijshme) del në sipërfaqe para se të ekzistojë një qendër e qëndrueshme, një tokëzim dhe një disiplinë e brendshme që mund ta mbajë; prandaj zgjimi i parakohshëm – qoftë i quajtur kundalini, qoftë i përshkruar si shikim i papërgatitur i mekanicitetit – nuk çon menjëherë në çlirim, por shpesh në fragmentim, izolim dhe vuajtje të shtuar, derisa të fillojë puna e vërtetë për ndërtimin e strukturës së brendshme që mund ta mbajë këtë vetëdije.

Zbulimi më i rrezikshëm i këtij mësimi nuk lidhet me çmendurinë, patologjinë apo psikologjinë jonormale. Ai lidhet me atë që ndodh me një njeri që fillon të zgjohet brenda një bote që është ende në gjumë, dhe pse ky zgjim i pjesshëm e shkatërron njeriun që nuk është i përgatitur ta mbajë.

Mësimi e konsideron aftësinë për të parë mekanicitetin si jashtëzakonisht të rrezikshme. Jo sepse jep “fuqi”, por sepse heq iluzionin. Iluzioni është ajo që i lejon njeriut në gjumë të funksionojë. Sapo iluzioni fillon të çahet, ai që e sheh nuk mund të kthehet më në pjesëmarrjen e zakonshme në jetë. Dhe pa strukturë të brendshme, kjo bëhet burim izolimi, shterimi dhe fragmentimi të brendshëm.

Rreziku më i madh nuk është gjumi i plotë, por zgjimi i pjesshëm. Njeriu krejtësisht në gjumë vuan pa vetëdije dhe mbetet relativisht i qëndrueshëm. Njeriu krejtësisht i zgjuar vepron me qëllim dhe mban përgjegjësi. Por njeriu që zgjohet vetëm pak, fragmentohet. Ai sheh shumë, bëhet i ndarë kundër vetes. 

2. Njeriu i ndjeshëm pa strukturë: shembujt dhe “zbutësit”

Në grupet e hershme të këtij mësimi, ky model shfaqej vazhdimisht. Disa individë vinin jo si “tabula rasa”, por tashmë të plagosur nga perceptimi. Ata kishin filluar të shihnin përmes maskave shoqërore; ndjenin falsitetin në të folur; ndjenin tension emocional përpara se të shprehej; vërenin kundërthënie te të tjerët që shumica i injorojnë pa vetëdije.

Një grua e tillë, e përshkruar tërthorazi në shënime, shfaqte një ndjeshmëri të jashtëzakonshme ndaj gjendjeve të brendshme. Ajo mund të hynte në një dhomë dhe të ndiente menjëherë atmosferën: armiqësi nën miqësinë, trishtim nën të qeshurën, manipulim nën mirësjelljen.

Por në vend ta ndihmonte, ky perceptim ia shkatërroi aftësinë për të jetuar normalisht. Bisedat u bënë të padurueshme. Njerëzit reagonin në mënyrë mbrojtëse ndaj pranisë së saj. Ajo akuzohej si negative, arrogante ose shqetësuese, madje edhe kur fliste shumë pak. Kjo nuk shihej sëmundje, por si një njeri te i cili perceptimi ishte zgjuar në një qendër, ndërsa pjesa tjetër e qenies mbetej mekanike. Ajo mund të shihte, por nuk mund të mbante atë që shihte; përthithte përshtypje pa filtra dhe i mungonin kufijtë e brendshëm.

Njeriu është shumësi. Ai nuk ka një vetvete të unifikuar, por shumë “unë” të vegjël që ndërrojnë radhë në kontroll: një “unë” do disiplinë, një tjetër do rehati; një kërkon të vërtetën, një tjetër kërkon aprovimin. Shumica nuk e vërejnë këtë, sepse identifikimi është i pandërprerë. Por ata me perceptim të shtuar i shohin këto ndërrime qartë: vërejnë si sinqeriteti zhduket nën presion, morali tretet nën tundim dhe personaliteti ndryshon me mjedisin.

Ky vetë-perceptim është i mjaftueshëm për të krijuar vuajtje. Por rreziku i vërtetë lind kur individë të tillë jetojnë mes njerëzve në gjumë. Prania e tyre kërcënon identifikimin e pavetëdijshëm. Të tjerët ndiejnë, pa e kuptuar, se diçka brenda tyre po shihet. Kjo krijon parehati, armiqësi dhe projeksion.

Ky reagim shpjegohet me konceptin e “buffer-ave” (amortizatorëve). Buffer-at janë amortizatorë psikologjikë që e pengojnë njeriun të përjetojë konfliktin e brendshëm: lejojnë që besime kontradiktore të bashkëjetojnë pa tension. Njeriu mund të besojë se është i ndershëm ndërsa gënjen, i dashur ndërsa mban mëri, “shpirtëror” ndërsa sillet mizorisht. Buffer-at e mbajnë gjumin funksional.

Individët jashtëzakonisht perceptues shpesh kanë buffer-a të dobët: ata ndiejnë kundërthëniet drejtpërdrejt. Kur i hasin te të tjerët, i kapin menjëherë. Dhe kur këto kundërthënie pasqyrohen, edhe pa ndërgjegje, njeriu në gjumë reagon në mënyrë të dhunshme. Njeriu i zakonshëm mbron gjumin e vet ashtu siç do të mbronte jetën. Ta kërcënosh gjumin do të thotë t’i kërcënosh identitetin. Prandaj ata që shohin mekanicitetin shpesh bëhen “kokë turku’:  fajësohen për probleme që nuk i kanë krijuar; akuzohen se shkaktojnë tension, negativitet apo konflikt vetëm ngaqë prania e tyre destabilizon marrëveshjet e pavetëdijshme.

Grupet funksionojnë përmes rregullave të pashprehura rreth asaj që nuk do të shihet dhe nuk do të thuhet. Individët perceptues i shkelin këto rregulla thjesht me ekzistencën e tyre. 

3. Lloje të ndryshme zgjimi të perceptimit dhe rreziku i mungesës së unitetit

Ky perceptim i rrezikshëm manifestohet ndryshe, sipas qendrës që zgjohet e para:

– Zgjimi emocional: Disa individë zgjohen emocionalisht. Ata përthithin automatikisht ndjenjat e të tjerëve: mbartin ankth, trishtim dhe zemërim që nuk u përkasin. Pa punë të vetëdijshme, bëhen emocionalisht të rraskapitur dhe të hutuar, të paaftë të dallojnë gjendjen e vet nga ajo që kanë përthithur.

– Zgjimi intelektual: Të tjerët zgjohen intelektualisht. Ata shohin modele, parashikojnë rezultate, kuptojnë pasojat shumë përpara të tjerëve. Vërejnë drejtimin e marrëdhënieve, dështimin e ardhshëm të institucioneve, vetë-mashtrimin e individëve. Pa zhvillim emocional, kjo qartësi ngurtësohet në hidhërim: ata ndihen të izoluar, të keqkuptuar, “më lart” se të tjerët – dhe kjo i shkëput edhe më shumë.

– Zgjimi trupor/lëvizje/instinkt: Disa zgjohen përmes qendrës lëvizëse ose instinktive. Ndjejnë tension fizik, sëmundje, lodhje dhe stres përpara se të bëhen të dukshme. Vërejnë ndryshime të imta në qëndrim, frymëmarrje dhe lëvizje. Ndjejnë parehati trupore që pasqyron gjendjet emocionale të të tjerëve. Pa kufij, bëhen të shteruar dhe të anktiosur.

Rasti më i rrallë dhe më i rrezikshëm është kur perceptimi zgjohet në shumë qendra njëkohësisht, pa unitet të brendshëm: këta individë marrin sasi të mëdha informacioni pa strukturë; ndihen të përmbytur, të fragmentuar, të paaftë të organizojnë përvojën. Kjo gjendje konsiderohet e papërballueshme pa një disiplinë të vetëdijshme.

Pikërisht për këtë arsye, mësimi e refuzon “romantizimin e ndjeshmërisë”. Nuk lavdërohet hapja, empatia apo receptiviteti si virtyte në vetvete. Paralajmërohet se ndjeshmëria pa vetë‑zotërim çon në shpërbërje: njeriu bëhet një “marrës” pa qendër, një instrument i luajtur nga përshtypjet e jashtme. 

4. Vetëkujtimi, rreziku i humbjes së identitetit dhe nevoja për vëmendje të ndërgjegjshme

Rreziku më serioz që identifikohet është “humbja e identitetit”. Kur perceptimi zhvillohet pa vetë‑kujtesë (self‑remembering), individi zhduket pas funksionit: bëhet vetëdije pa pronar, vëzhgim pa prani. Nuk dihet më “kush” po sheh. Kjo çon në kolaps të brendshëm.

Prandaj ngulmohet që perceptimi të çiftëzohet me vëmendje të ndërgjegjshme. Vetë‑kujtesa duhet të vijë “para” shikimit më të thellë. Pa të, vetëdija e konsumon individin në vend që ta transformojë.

Vetë‑kujtesa përkufizohet si aftësia për të qenë i vetëdijshëm për veten ndërsa përjetohen përshtypjet: jo të mendohet për veten, por të jetohet prania. Kjo bëhet themeli i diferencës midis perceptimit që shkatërron dhe atij që shndërron.

Për të ilustruar këtë dallim, mësimi sjell shembuj historikë. Friedrich Nietzsche shihet si shembull i një depërtimi të jashtëzakonshëm pa mjaftueshëm strukturë të brendshme: ai pa përmes moralit, fesë dhe hipokrizisë shoqërore me qartësi shkatërruese, por pa disiplinë të brendshme, perceptimi u kthye në sulm. Ndërgjegjësimi e konsumoi, nuk e çliroi.

Në kontrast, përmenden tradita të disiplinuara shpirtërore që kombinonin perceptimin me strukturë, përulësi dhe bindje ndaj një metode. Këto shkolla prodhuan individë që mund të shihnin thellë pa u shkatërruar nga ajo që shihnin. Ata u bënë transmetues dijeje, jo viktima të depërtimit të tyre. 

Kur perceptimi integrohet, ndodh një ndryshim themelor: individi nuk ndien më nevojë të “ekspozojë” të tjerët, nuk përthith më atë që nuk i përket, nuk nxiton më të korrigjojë, shpëtojë apo përballet. Ai sheh qartë, por nga një qendër e qëndrueshme. Kjo është ajo që quhet “shfaqja e “Unë-it të vërtetë” – një qendër graviteti e qëndrueshme që lejon perceptim pa fragmentim. “Unë-i” i vërtetë nuk reagon mekanikisht; ai zgjedh. 

5. Perceptimi pa punë të brendshme: cinizëm, izolim dhe rritje e kundërshtisë së brendshme

Zbulimi më i rrezikshëm nuk është se disa njerëz shohin përmes iluzionit, por se shumica e atyre që nisin të shohin, shkatërrohen nga kjo jo prej shoqërisë, por nga mungesa e punës së brendshme. Shoqëria thjesht reagon; kolapsi ndodh brenda.

Njeriu nuk është i “thyer” sepse sheh shumë; pyetja nuk është nëse duhet të shurdhohet perceptimi për t’u përshtatur me një botë në gjumë, por nëse do të zhvillohet aftësia për të mbajtur atë që shihet. Zgjimi pa përgatitje është i rrezikshëm; zgjimi me disiplinë është shndërrues. Paralajmërohet vazhdimisht se zgjimi aksidental çon në vuajtje, ndërsa zgjimi që bëhet me qëllim çon në liri.

Kush e njeh veten në këtë përshkrim është i rrallë, por jo “i veçantë”: depërtimi nuk i jep asnjë epërsi. Vetëm puna e brendshme e bën këtë. Identifikimi me impresionet është një nga rrugët më të shpejta për t’u kthyer në gjumë. Detyra nuk është të shihet më pak, por të bëhet më shumë: të ndërtohet strukturë e brendshme, të zhvillohet vetëdija, të kujtohet vetja, të vuash me vetëdije, të transformohet perceptimi në qenie.

Rruga përpara nuk është rehati, por punë. Dhe ajo nis me njohjen se “të shohësh nuk mjafton’. Kjo përgjegjësi nuk mund të delegohet: asnjë mësues, grup apo sistem nuk mund të mbajë perceptimin për dikë tjetër. Njeriu duhet të bëhet i aftë të mbajë të vërtetën brenda vetes. Prandaj refuzohen rehatia, ngushëllimi dhe përkëdhelja emocionale: nuk kërkohen ndjekës, por punëtorë – njerëz që mund të durojnë fërkimin midis asaj që shohin dhe asaj që janë.

Shumë individë perceptues shpresojnë fshehtas se vetë të parit do t’i shpëtojë. Ata besojnë se depërtimi në vetvete është transformim. Ky iluzion çohet në fund: depërtimi pa qenie vetëm sa shton kundërthënien e brendshme. Njeriu që sheh mekanicitetin e vet, por nuk mund ta ndalojë, vuan më shumë se ai që nuk e vëren fare. Prandaj shumë njerëz të ndjeshëm përjetojnë dëshpërim, jo çlirim: ata shohin gënjeshtrën, por mbeten të detyruar ta jetojnë; njohin falsitetin, por vazhdojnë të marrin pjesë; ndiejnë peshën e kundërthënies pa pasur forcë ta zgjidhin.

Kjo gjendje shpesh çon në cinizëm, hidhërim ose tërheqje – të gjitha forma që e thellojnë gjumin, jo e shkatërrojnë. Perceptimi shumëfishon përgjegjësinë: sa më shumë sheh njeriu, aq më pak justifikime ka. Njeriu në gjumë mund të fshihet pas padijes; njeriu pjesërisht i zgjuar, jo. Deri sa zhvillohet, vetëdija është një barrë e rëndë për t’u mbajtur. 

6. Keqinterpretimi i vuajtjes, rreziku i izolimit dhe roli i jetës së përditshme

Individët me perceptim të lartë shpesh e keqinterpretojnë vuajtjen e tyre. Ata besojnë se vuajnë sepse bota është në gjumë. Në realitet, vuajnë sepse janë të ndarë: shohin me një pjesë të vetes, ndërsa pjesa tjetër mbetet mekanike. Konflikti është i brendshëm, jo i jashtëm.

Ky keqkuptim i shtyn shumë të refuzojnë shoqërinë plotësisht: të tërhiqen, të izolohen, të strehohen në një ndjenjë epërsie intelektuale apo “spirituale”. Kjo shihet si dështim: tërheqja nuk është tejkalim; izolimi nuk është zgjim. Shmangia e fërkimit ruan dobësinë.

Mësimi thekson se puna e vetëdijshme duhet të ndodhë “brenda jetës”. Familja, puna, marrëdhëniet dhe konfliktet nuk janë pengesa për zgjim, por vetë materiali i punës. Pa fërkim, asgjë nuk mund të transformohet. Individi perceptues që shmang jetën, shmang zhvillimin.

Vetëm vuajtja vullnetare ndërton qenien; gjithçka tjetër është rastësi. Individët shumë perceptues shpesh përjetojnë vuajtje rastësore pa pushim: përthithin përshtypje, emocione dhe tensione pa zgjedhje. Kjo vuajtje i dobëson. Vuajtja e vetëdijshme është ndryshe: ajo zgjidhet, drejtohet, forcon.

Vuajtja e vetëdijshme nis me “frenim”: të mos shprehet çdo reagim, të mos veprohet mbi çdo impuls, të mos identifikohet me çdo perceptim. Ky frenim krijon hapësirë të brendshme. Në këtë hapësirë mund të fillojë të formohet një qendër reale. Pa këtë qendër, perceptimi mbetet kaotik; me të, bëhet i saktë: individi nuk mbytet më në përshtypje; ai i përdor ato.

Ky proces përshkruhet si “kristalizim”: qenia nuk rritet thjesht gradualisht, por kristalizohet nën presion. Individët perceptues përjetojnë presion intensiv herët në jetë. Kjo nuk është gabim, por provë. Disa shemben; të tjerë “ngurtësohen” gabim, bëhen të ashpër, gjykues ose të ftohtë. Por disa të paktë mësojnë të durojnë presionin me vetëdije dhe këta e shndërrojnë perceptimin në forcë.

Kjo rrugë nuk është “e drejtë”: disa nuk testohen kurrë; të tjerë testohen pa pushim. Ideja e “drejtësisë” i përket gjumit. Njeriut i jepet ajo me të cilën mund të punojë, jo ajo që do. Prandaj ankesat për ndjeshmërinë, vetëdijen apo depërtimin janë të padobishme: këto janë lëndë të para; rëndësi ka çfarë bëhet me to.

Puna e vërtetë fillon kur njeriu ndalon së pyeturi “pse jam kështu?” dhe fillon të pyesë “si mund të ndryshoj qenien time?”. Pyetjet e identitetit zëvendësohen nga pyetjet e përpjekjes. 

7. Heshtja, kufizimi i shpjegimit dhe mbështetja në trup

Individët perceptues shpesh kërkojnë njohje: duan që të tjerët të vërtetojnë atë që shohin. Kjo dëshirë i fut në kurth: njohja forcon personalitetin, jo thelbin. Puna e vërtetë ecën pa dëshmitarë. Kjo është arsyeja pse shumë që zgjohen pjesërisht ndihen “të padukshëm”: depërtimet nuk mirëpriten, perceptimet injorohen ose sulmohen. Vlerësimi i jashtëm do të frynte pjesën e gabuar. Zhvillimi i vërtetë është i heshtur: kur njeriu ndryshon me të vërtetë, flet më pak për të, jo më shumë. Perceptimi bëhet i brendshëm; veprimi, i matur.

Në faza më të avancuara, individi perceptues nuk reagon emocionalisht ndaj gjendjes së pavetëdijshme të të tjerëve: as urrejtje, as ndjenjë epërsie, as mëshirë vetë‑kënaqëse. Kjo nuk është indiferencë, por liri nga identifikimi.

Tërheqja pa punë të vetëdijshme nuk e çliron njeriun nga gjumi; vetëm e izolon brenda tij. Puna reale kërkon angazhim, fërkim dhe përpjekje të qëllimshme në mes të kushteve të zakonshme.

Një rrezik tjetër përmendet tek identifikimi emocional me atë që shihet: individët perceptues shpesh ndihen përgjegjës për vuajtjen që vërejnë; përjetojnë faj sepse e shohin dhe pafuqishmëri sepse nuk mund ta ndryshojnë. Ky lloj “përgjegjësie” quhet e rremë: njeriu është realisht përgjegjës vetëm për qenien e vet. Marrja përsipër e përgjegjësisë për pavetëdijen e të tjerëve është formë tjetër identifikimi që shteron energjinë dhe dobëson stabilitetin e brendshëm.

Po ashtu edhe tundimi për të shpjeguar: ata që shohin qartë ndihen të detyruar të artikulojnë atë që perceptojnë, të përshkruajnë sjelljen mekanike, kundërthëniet, motivet e pavetëdijshme. Shpjegimet në kohën e gabuar janë të padobishme, madje të dëmshme. Fjalët nuk i zgjojnë njerëzit; e bën goditja, dhe kjo duhet të vijë nga vetë jeta, jo nga predikimi. Shpjegimi pa kërkesë vetëm sa forcon rezistencën dhe ushqen egon e atij që shpjegon.

Prandaj theksohet “heshtja si disiplinë”: jo heshtje si tërheqje, por heshtje si frenim – aftësia për të parë pa folur, për të ditur pa imponuar, për të vëzhguar pa ndërhyrë. Ky frenim ndërton forcë të brendshme, pengon rrjedhjen e panevojshme të energjisë dhe e mbron individin perceptues nga konfliktet e panevojshme me njerëzit në gjumë.

Për stabilizimin e perceptimit, theksohen edhe praktika konkrete: njëra prej tyre është vuajtja e qëllimshme përmes frenimit të shprehjes; një tjetër, vëzhgimi i vetëdijshëm i emocioneve negative pa justifikim. Individët perceptues reagojnë fuqishëm ndaj padrejtësisë, hipokrizisë dhe falsitetit; reagimi mekanik ndaj këtyre përshtypjeve vetëm e thellon gjumin. Vëzhgimi i reagimit pa veprim të menjëhershëm krijon fërkim të brendshëm – thelbësor për zhvillim.

Po aq i rëndësishëm është edhe “ankorimi fizik”: shumë individë perceptues jetojnë pothuajse tërësisht në përshtypje emocionale ose intelektuale, duke neglizhuar trupin. Kjo pabalancë e rrit paqëndrueshmërinë. Kërkohet punë fizike, lëvizje, vëmendje ndaj qëndrimit dhe ndjesive si mënyrë për të ankoruar vetëdijen. Lëvizja e vetëdijshme e rikthen perceptimin në trup, duke penguar ç’vendosjen dhe fragmentimin.

Bëhet dallim i mprehtë midis “imagjinatës” dhe perceptimit të vërtetë: imagjinata ndihet e gjallë, por pa verifikim; perceptimi real është i matur, i saktë dhe shpesh zhgënjyes; nuk e lëvdon vëzhguesin, por e përul. 

 8. Përpjekja, udhëheqja, rreziku i dëshpërimit dhe kuptimi i vërtetë i “zbulimit të rrezikshëm”

Zgjimi nuk ndodh natyrshëm; kërkon përpjekje të qëndrueshme të qëllimshme kundër inercisë. Individët perceptues shpesh mendojnë se ndjeshmëria i përjashton nga disiplina; ky iluzion hidhet poshtë: ata që shohin më shumë kërkojnë “më shumë” përpjekje, jo më pak. Depërtimi më i madh rrit përgjegjësinë.

Vërehet se shumë njerëz me perceptim të rritur shemben gjatë krizave, sëmundjes apo ndryshimeve të mëdha në jetë: struktura e tyre e brendshme, kurrë e zhvilluar plotësisht, dështon nën presion. Zhvillimi nuk është linear: pa vëmendje të vazhdueshme, njeriu mund të humbasë për një çast atë që i ka marrë vite ta ndërtojë. Prandaj theksohet puna “e përditshme”, jo depërtimet sporadike.

Nënvizohen edhe dy anë të udhëheqjes: nga njëra anë, zgjimi i vetëdrejtuar është jashtëzakonisht i rrezikshëm për individët perceptues; pa pasqyrë të jashtme, njeriu gënjen veten lehtë, ngatërron imagjinatën me vetëdijen, emocionin me ndërgjegjen, rebelimin me lirinë. Një mjeshtër, grup ose metodë sjell fërkim dhe korrigjim që individi nuk mund t’ia sigurojë vetes.

Nga ana tjetër, paralajmërohet kundër varësisë: qëllimi i punës është pavarësia, jo lidhja. Udhëzimi është nevojë e përkohshme, jo krrabë e përhershme.

Kur fillon integrimi, perceptimi ndryshon në cilësi: bëhet më i qetë, më pak reaktiv, më pak dramatik. Individit nuk i duket më “i veçantë” fakti që sheh; të parit bëhet normal, pothuaj i mërzitshëm. Kjo shihet si shenjë e mirë: zhvillimi i vërtetë nuk është “emocionues”, por kthjellues.

Rreziku i fundit për individët perceptues është “dëshpërimi”: të parit mekanicitet kudo mund ta çojë njeriun në besimin se zgjimi është i pamundur dhe përpjekja e pakuptimtë. Ky pesimizëm hidhet poshtë sepse vërtet zhvillimi është i rrallë, por real; nuk është për të gjithë, por është i mundur për disa – dhe për ata që janë të aftë, përfaqëson detyrën e vetme me kuptim.

“Zbulimi i rrezikshëm” përmblidhet kështu: perceptimi në vetvete “nuk” e shpëton njeriun; në fakt, shpesh e shkatërron më shpejt sesa do ta bënte padija. Prandaj zgjimi nuk është e drejtë, as dhuratë, as shpërblim; është punë. Është diçka që fitohet dhe paguhet: me përpjekje, parehati dhe vëmendje të qëndrueshme.

Nëse njeriu sheh shumë, detyra nuk është të arratiset nga bota, të korrigjojë të tjerët apo të mpijë perceptimin. Detyra është të bëhet dikush që mund të qëndrojë drejt “Brenda” realitetit pa u shembur: të ndërtojë unitet të brendshëm aty ku ka fragmentim, të zhvillojë prani aty ku ka reagim.

Rreziku nuk qëndron në faktin se njeriu sheh atë që të tjerët nuk e shohin; rreziku është mundësia që ai të mbetet i njëjtë ndërsa e sheh. Ky është paralajmërimi themelor: kjo rrugë nuk synon ta qetësojë njeriun, por ta korrigjojë. Çdo gjë që dhemb në punën e vetëdijshme, dhemb sepse bie ndesh me zakonet mekanike. Kjo dhimbje nuk është gabim; është shenjë se diçka e vërtetë po ndodh. Ai që e shmang këtë parehati, nuk do ta stabilizojë kurrë perceptimin, pavarësisht sa i mprehtë mund të jetë depërtimi i tij.